Tút trước mình đã nói nhanh cái nguyên lý đơn giản “giật bồn cầu” gây ra lũ thuỷ điện để cho đám não l. ợn nín lại mà suy nghĩ rồi. Nhưng mà quả thật là đã thuộc loại não b. ò hay não l. ợn thì phải nói thật rõ mới may ra làm chúng hiểu được chứ không như nói với người. Khổ nỗi là phàm đã ng. u lại hay đi kèm với mất dạy và hỗn láo. Thế nên mình cũng đã phải giật nước kha khá rồi. Bọn đó đã không còn phúc để được nghe tiếp. Còn với bọn chỉ ng. u mà không hỗn thì mình nhón tay làm phúc thông não cho thêm một lần nữa nhé:
Mình phải vẽ tay một cái hình minh hoạ để có thể hình dung vì sao hồ thuỷ điện lại tạo ra lũ. Như bọn não l. ợn lập luận thì thấy có vẻ như nó chỉ xả đúng lượng nước mưa tự nhiên đổ về hồ chứ có xả hơn chút nào đâu? Mực nước trong hồ trước và sau khi xả vẫn hoàn toàn bằng nhau mà?!
Trong điều kiện tự nhiên thì khi mưa xuống, chỉ 1 lượng nước rất nhỏ 2 bên triền núi dọc con sông là đổ thẳng xuống sông chảy về xuôi thôi. Còn lại thì sẽ theo triền núi phía bên kia mà chảy sang các thung lũng bên cạnh, tạo thành những “vũng” hay hồ nước nhỏ rồi thấm xuống đất, hút vào rễ cây rừng hoặc bay hơi theo thời gian. Mưa có 500 hay 1000mm (0.5-1m) cũng chẳng ăn thua gì so với độ sâu của các hõm thung lũng, chúng chứa được hết. (Nhìn hình minh hoạ sẽ thấy cái phần mình bôi đen là mực nước sông tự nhiên và mũi tên ở dưới là chỉ hướng nước mưa đổ xuống. Các vùng bôi xám là hàng trăm hàng ngàn các “vũng” nước tách biệt nằm trong các rặng núi, không thông với sông và không tạo ra bất cứ áp lực nào tới mực nước sông cả).
Và như thế thì với lượng mưa kể cả 1,000mm thì cũng chỉ làm mực nước sông ở hạ lưu dâng lên không đáng kể. Vì sông càng về xuôi sẽ càng to ra và chênh lệch mực nước càng cao thì dòng chảy càng nhanh, thoát nhanh. Và tự nhiên đã tồn tại như vậy cả triệu năm, có thể đôi khi cũng có chút ngập lụt nhẹ khi thời tiết cực đoan, chứ chưa bao giờ có ngập lụt sâu và nước dâng nhanh thảm khốc như thế cả. Chỉ có một lần duy nhất năm 1964 có lũ lụt diện rộng và nơi trũng nhất sát bờ sông Hội An là ngập sâu 6m, còn trung bình cũng chỉ khoảng 1.5-2m. Đó là do có 3 cơn bão liên tiếp và mưa 1360mm liên tục trong 15 ngày không ngớt.
Thế nhưng, khi ngăn đập thuỷ điện thì sẽ tạo ra một cái phễu khổng lồ, rộng gấp vài trăm đến cả ngàn lần cái lòng sông ban đầu. Như vậy, toàn bộ nước mưa sẽ rơi vào cái phễu đó và đổ về nơi đặt tua bin phát điện hoặc cửa xả lũ. Như vậy có thể thấy ngay là cái hồ thuỷ điện đó đã làm tăng diện tích hứng mưa lên vài trăm đến cả ngàn lần. (Dòng kẻ bên trên là minh hoạ cho mực nước khi có đập thuỷ điện. Và toàn bộ lượng mưa theo các mũi tên sẽ đổ hết vào lòng hồ rồi theo mũi tên đứt đổ về cửa xả lũ).
Để dễ hình dung thì bạn lấy 2 cái chai để ra trời mưa, rồi cắm cái phễu vào 1 chai. Bạn sẽ thấy lượng nước vào chai có phễu nhiều gấp 5-10 lần tuỳ vào độ lớn của cái phễu.
Như vậy là các bạn đã thấy: chỉ cần xả đúng bằng lượng nước mưa đổ về hồ thì nó đã nhiều gấp vài trăm đến cả ngàn lần nước mưa tự nhiên đổ xuống dòng sông nguyên thuỷ ban đầu chưa? Và như vậy, bạn cũng thấy là với một lượng mưa 800mm (0.8m) trên một bề mặt hồ và các triền núi bao xung quanh rộng hàng kilomet mà dồn thắt cổ chai đổ vào một chiều rộng vài chục mét của cái đập thuỷ điện thì nó sẽ gây dềnh nước sông ở hạ lưu lên vài mét đến vài chục mét là bình thường chưa? Nếu diện tích mặt hồ rộng gấp 300 lần mặt sông ban đầu thì chỉ cần bạn tích một lượng nước mưa 10mm (1cm) rồi nhấn nút xả 1cm đó ra ngay thì cũng đã có thể làm nước ở đoạn sông sau đập dâng lên hàng chục mét nếu không thoát kịp rồi.
Mà đó mới chỉ là một đập thuỷ điện riêng lẻ. Nếu trên sông mà lại có 4-5 đập bậc thang thì nguy cơ tạo ra lưu lượng nước đột biến vào hồ còn cao gấp nhiều lần khi đập trên “xả lũ đúng bằng lượng nước vào hồ” xuống đập dưới. Khi đến đập dưới cùng sẽ cộng hưởng cả nước mưa lẫn nước xả từ 3-4 đập trên xuống và sẽ làm lưu lượng vào hồ tăng theo cấp số cộng, lớn gấp vài ngàn lần dòng chảy tự nhiên. Và đập dưới cùng này sẽ không còn cách nào khác ngoài “xả lũ đúng quy trình” vào dân để khỏi vỡ đập.
Đó. Cứ tưởng là chỉ xả đúng bằng lượng nước vào hồ mà không nghĩ thêm được lượng nước vào hồ với lượng nước tự nhiên vào sông nguyên thuỷ khác nhau cả ngàn lần. Vì sao vừa rồi mưa ở Phú Yên chỉ 800mm (0.8m) mà lại gây ngập 6-8m một vùng rộng lớn ở hạ lưu như vậy? Không phải là do nước mưa 800mm có sẵn ở đồng bằng không thoát kịp lại cộng hưởng với việc tích nước ở 4-5 “két nước” thuỷ điện trên thượng nguồn rồi đồng loạt giật xả đột ngột xuống hạ lưu thì nước ở đâu ra? Nó có giống cái bồn cầu đã tắc lại còn giật nước xuống thêm không?
Nên giải pháp bây giờ là phải rà soát lại toàn bộ các đập thuỷ điện. Chỉ cho phép xả lũ tối đa lưu lượng mà hạ lưu có thể thoát kịp hoặc có lụt thì cũng chỉ tối đa 1m thôi. Các đập thuỷ điện phải được gia cố hoặc nâng cao thêm để có thể “cầm cự” tích nước được cả những trận mưa 800-1,000mm mà không phải xả lũ ồ ạt tránh tràn hay vỡ đập. Không được áp dụng cái lý sự cùn: “tôi chỉ xả ra đúng bằng lượng nước vào thôi” mà chỉ được xả ra bằng hoặc nhiều hơn một hệ số nhất định theo tính toán lượng nước vào sông khi chưa có đập. Nhà máy nào đáp ứng được thì cho hoạt động, không thì phải đóng cửa vĩnh viễn.
PS: Bài này chỉ nhằm thông não nhanh về 1 khía cạnh của lũ thuỷ điện thôi. Chứ nói đầy đủ thì lại còn phải diễn giải các nguyên nhân như do phá rừng, không còn cây hút nước trong đất đi để khi mưa xuống đất sẽ khô mà hút bớt hàng chục mm nước mưa, không đổ ra sông. Cũng không còn rễ cây cổ thụ giữ đất, không gây sạt lở khi đất bị úng, bão hoà nước...
Hay việc bê tông hoá các đô thị ở hạ lưu làm 90% lượng nước mưa trước đây thấm xuống đất thì nay chỉ còn cách chảy trên bề mặt bê tông. Cộng với nước sông dâng cao (do lũ thuỷ điện từ thượng nguồn đổ về) làm nước trong nội đô không thoát ra được thì gây ngập lụt trong thành phố thôi.
Nên đám não l.ợn có định ụt ịt thì cũng tập trung vào chủ đề “xả ra đúng bằng lượng nước vào hồ” thôi, đừng lan man bẻ lái làm cậu bực mình là cậu giật bồn cầu như thuỷ điện đấy.
Tống Thành Nguyên
0 nhận xét:
Đăng nhận xét